ندارد ، مثلا از نزديكترين دوستانش ، از محبوبترين وسائل زندگيش ، از آبى كه مايه حيات او است ، از نسيمى كه مايه نشاط او است ، از زمين آرامى كه جايگاه استراحت و أمن و امان او محسوب مىشود . آرى نزول عذاب الهى از اين طرق بسيار دردناك است ، و اين همان است كه در باره قوم نوح و عاد و ثمود و قوم لوط و فرعون و قارون و مانند آنها مىخوانيم كه هر كدام از يكى از اين طرق كه هرگز انتظارش را نمىكشيدند گرفتار عذاب شدند . در آخرين آيه مورد بحث نشان مىدهد كه عذاب دنيوى آنها تنها جنبه جسمانى نداشته ، بلكه كيفر روانى نيز بوده است ، مىفرمايد : « خداوند خوارى را در زندگى اين دنيا به آنها چشانيد » ( * ( فَأَذاقَهُمُ اللَّه الْخِزْيَ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا ) * ) ( 1 ) . آرى اگر انسان گرفتار مصيبتى شود اما آبرومند و سر بلند جان بسپارد مهم نيست ، مهم آن است كه با خوارى و ذلت جان دهد ، و با بىآبرويى و رسوايى گرفتار چنگال عذاب شود . « ولى با اينهمه عذاب آخرت سختتر و شديدتر و دردناكتر است اگر مىدانستند » ( * ( وَلَعَذابُ الآخِرَةِ أَكْبَرُ لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ ) * ) . تعبير به « اكبر » ( بزرگتر ) كنايه از شدت و سختى عذاب است . نكته : در ذيل اين آيات رواياتى وارد شده كه افقهاى وسيعترى از مفاهيم آيات را

--> ( 1 ) « خزى » به معنى خوارى و ذلت ، و نيز به معنى رسوايى و فضاحت آمده است ( به لسان العرب ماده خزى مراجعه شود ) .